RFE/RL Pashto

هند او افغانستان د دوه اړخیزې سوداګرۍ او اقتصادي همکاریو د پیاوړتیا لپاره پر یو شمېر عملي ګامونو هوکړه کړې ده. د هند د سوداګرۍ وزارت ویلي، دواړو هېوادونو د ګمرکي همکاریو او د معلوماتو د شریکولو د پراختیا، د سوداګریزو لارو د اسانتیا او د درملو او کرنیزو محصولاتو په برخه کې د قوانینو او مقرراتو د لا ښه همغږۍ په اړه هوکړه کړې ده. د هند او افغانستان د سوداګرۍ، راکړې ورکړې او پانګونې ګډې کاري ډلې د سې‌شنبې په ورځ انلاین غونډه وکړه او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې د سوداګرۍ د اسانتیا او اقتصادي اړیکو د پراختیا لپاره د راتلونکو ګامونو ارزونه وکړه. په غونډه کې د سوداګرۍ د اسانتیاوو، ګمرکي همکاریو، افغان سوداګرو ته د ویزو اسانتیا، بانکي او مالي همکاریو، د درملو او کرنیزو محصولاتو سوداګري، انرژۍ، پانګونې، د تعرفو د اسانتیاوو، د بار وړلو لارو او بندري چارو په اړه خبرې وشوې. دواړو خواوو هوکړه وکړه چې د ګمرکي چارو او معلوماتو د شریکولو همکاري زیاته کړي، د درملو او کرنې په برخه کې د مقرراتو همغږي پیاوړې کړي، سوداګریزې لارې اسانه کړي او د پانګونې او د دواړو هېوادونو د سوداګرو ترمنځ د مستقیمو اړیکو د پراختیا لپاره هڅې وکړي. د هند د سوداګرۍ وزارت ویلي، دواړو هېوادونو یو ځل بیا د سوداګرۍ، راکړې ورکړې او پانګونې د اړیکو د لا پیاوړتیا ژمنتیا څرګنده کړې او هوکړه یې کړې چې پر یادو موضوعاتو خپلې خبرې او همغږي روانې وساتي. د هند او افغانستان د سوداګریزو اړیکو وروستۍ غونډه د دواړو هېوادونو د روانو اقتصادي همکاریو په دوام کې ترسره شوې ده. د روان کال په جولای کې دواړو هېوادونو په نوي ډیلي کې د ګډې کمېټې څلورمه غونډه کړې وه. په هغې غونډه کې د دواړو هېوادونو د اړیکو بېلابېل اړخونه، په ځانګړي ډول سوداګري، ویزې، ترانسپورتي او سوداګریزې لارې، بشري مرستې، پراختیايي همکاری، د خوړو خوندیتوب، روغتیا، د ظرفیتونو لوړول، زده‌کړې او سپورت وڅېړل شول. هند په هغه غونډه کې د افغان ولس د هوساینې او پراختیا د اړتیاوو د ملاتړ ژمنه هم تازه کړې وه، او افغان لوري د هند د دوامدار ملاتړ او همکاریو مننه کړې وه. دواړه هېوادونه غواړي په درملو، کرنې، انرژۍ او پانګونې کې خپلې سوداګریزې اړیکې لا پراخې کړي. د رسمي شمېرو له مخې، د ۲۰۲۵-۲۶ مالي کال په ترڅ کې د هند او افغانستان د دوه اړخیزې سوداګرۍ ارزښت څه باندې ۹۰۰ میلیون ډالرو ته رسېدلی دی. له دې ډلې د هند صادرات ۲۵۳.۶۳ میلیون ډالر او له افغانستانه د هند واردات ۶۵۴.۲۲ میلیونه ډالر وو. د دغو شمېرو له مخې، هند د افغانستان د ټولو صادراتو ۰.۰۶ سلنه او د افغانستان د ټولو وارداتو ۰.۰۸ سلنه برخه لرله.

RFE/RL Pashto

پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته زرګونه افغانان د امنیتي اندېښنو له امله ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول پاکستان ته ولاړل او هلته یې درېیمو هېوادونو ته د انتقال انتظار پیل کړ. خو د ډېرو لپاره دا انتظار له میاشتو کلونو ته اوږد شوی. د ویزو ستونزې، د کار نشتوالی، اقتصادي فشار او افغانستان ته د بېرته ستنېدو وېره د هغو افغانانو لوی سرخوږی دی چې دریمو هېوادونو ته د تګ په نیت په پاکستان کې میشت دي. «تر ټولو سخته یې همدا ده چې وضعیت نامعلوم وي او انسان نه پوهېږي نور څومره وخت پاتې کېږي.» لینا اماني ښايي فکر کاوه چې په پاکستان کې به یې انتظار لنډ وي، خو دا لنډ انتظار لومړی په میاشتو او بیا بالاخره په کلونو بدل شو. څه کم پنځه کاله وړاندې، د ښځو د حقونو دا فعاله، چې د کابل د حقوقو له پوهنځي فارغه شوې، له کابل څخه ووته او پاکستان ته کډواله شوه. خو هغه وايي، هیله یې دا وه چې ډېر ژر به درېیم هېواد ته انتقال او نوی ژوند به پیل کړي، خو د کلونو له تېرېدو وروسته لا هم له نامعلوم برخلیک سره مخ ده. هغې ازادي راډیو ته وویل:"دا اوږد انتظار یوازې پر ما اغېز نه دی کړی، بلکې زما ټوله کورنۍ یې له سختو ستونزو سره مخ کړې ده. موږ یوازې غواړو چې زموږ وضعیت روښانه شي، تر څو خپل عادي ژوند پیل کړو." هغه وايي، په افغانستان کې یې د خپلو فعالیتونو له امله ژوند له خطر سره مخ و، خو پاکستان ته له تګ وروسته یې ستونزې په بل ډول پیل شوې. د ویزې ستونزه، د کار محدود فرصتونه او اقتصادي فشار د هغې د ورځني ژوند مهمې ننګونې دي."دلته زما په ګډون د ټولو لپاره تر ټولو ستره ستونزه د ویزو ده. موږ غواړو چې لږ تر لږه په پاکستان کې مو اوسېدل قانوني شي، د کډوالۍ کیسونه مو پروسس شي، د زده‌کړو او کار فرصت راته برابر شي. زموږ لپاره تر ټولو مهمه دا ده چې له دې نامعلوم وضعیته بهر شو." خو د کډوالۍ دغه اوږده موده یوازې د هغې اقتصادي وضعیت نه دی اغېزمن کړی، بلکې د زده‌کړو پلانونه یې هم ورسره ځنډېدلي دي. لینا وايي، غوښتل یې له لیسانس وروسته ماسټري وکړي، خو د کډوالۍ او نامعلوم وضعیت له امله یې دا هیله لا هم نیمګړې پاتې ده. سره له دې، هغې هڅه کړې چې د انتظار ترڅنګ خپل ورځنی ژوند هم پر مخ یوسي. هغه اوس د ګرافیک ډیزاین او ویب ډیزاین په برخه کې کار کوي او وايي، له همدې لارې د خپل ورځني ژوند ځینې لګښتونه پوره کوي. خو د لینا د زده‌کړو او راتلونکي د ځنډ کیسه د افغانستان د ښځو له اوسني وضعیت سره هم تړاو لري. په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي تړلي دي او ښځې له پوهنتوني زده‌کړو هم منع دي. پر ښځو د کار او ټولنیز حضور محدودیتونو هم د هغوی د زده‌کړو او مسلکي راتلونکي فرصتونه کم کړي دي. لینا وايي، همدا وضعیت د دې سبب شوی چې افغانستان ته د بېرته ستنېدو تصور ورته لا سخت شي. "په افغانستان کې اوس مهال د ښځو ژوند له ډېرو سختیو سره مخ دی. که دا وضعیت دوام وکړي او نړۍ ته عادي شي، دا به زموږ لپاره ډېره دردونکې وي. د دغو محدودیتونو تر شا میلیونونه افغانې مېرمنې دي چې هرې یوې یې د راتلونکي لپاره بلا ډېرې هیلې درلودې." د طالبانو تر واک لاندې په افغانستان کې اوس مهال د ښځو پر زده‌کړو او کار پراخ محدودیتونه وضع شوي، خو هغه مېرمنې چې پاکستان ته تللې دي، هلته هم په وروستیو کې له سختو ستونزو او ناڅرګند وضعیت سره مخ دي. د همدې ناڅرګند وضعیت تر سیوري لاندې، لینا وايي چې د امریکا لپاره یې مهاجرتي دوسیه لا هم د امنیتي ارزونې په پړاو کې ده. هغه غواړي چې په پاکستان کې یې ویزې تمدید او کیسونه یې پروسس شي، تر څو خپل ژوند په عادي ډول بېرته پیل کړي او افغانستان ته له ایستل کېدو وژغورل شي. پاکستان په ۲۰۲۳ کال کې له دغه هېواده د بې‌اسناده افغان کډوالو د ایستلو عملیات پیل کړل چې د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال تر جولای میاشتې پورې له ۲.۶ میلیونو څخه ډېر افغانان له پاکستانه افغانستان ته ستانه شوي دي. لینا اماني وايي، د دوی قضیې له نورو کډوالو جلا دي، نو ځکه باید د ملګرو ملتونو په ګډون د بشري حقونو ملاتړي هېوادونه پر پاکستان فشار راوړي، څو هلته د دوی د قانوني پاتې کېدو لپاره زمینه برابره شي. خو له دې ټولو سره سره، لینا وايي لا یې هیله نه ده پرېښې؛ هیله لري چې یوه ورځ به دا اوږد انتظار پای ته ورسېږي، ماسټري به وکړي او د خپل ژوند هغه فصل به پیل کړي چې پنځه کاله وړاندې یې د پرانیستل کېدو تمه لرله.

RFE/RL Pashto

یو شمېر افغان کډوال چې په اروپا او کاناډا کې ژوند کوي، وایي په افغانستان کې خپلو کورنیو ته د پیسو لېږل او په کوربه هېوادونو کې د ژوند درنو لګښتونو، دوی سخت اقتصادي او رواني فشار سره مخ کړي دي. دوی وايي چې ځوانان اړ دي چې د خپلو کورنیو د ملاتړ لپاره سخت او درانه کارونه وکړي. په جرمني کې مېشت یو له دغو افغان کډوالو جاوېد چې په یوه لوجستیکي شرکت کې کار کوي، وایي ځوان کډوال د اروپا د ژوند له لوړو لګښتونو سره سره اړ دي چې د خپل عاید لویه برخه په افغانستان کې خپلو کورنیو ته واستوي. دی زیاتوي: "دلته ځوانان اړ دي چې هره ورځ له اتو تر ۱۰ ساعتونو پورې کار وکړي او خپلو کورنیو ته پیسې ولېږي. که یو څوک په میاشت کې ۱،۷۰۰ یا ۱،۸۰۰ یورو عاید ولري او زر یورو یې خپلې کورنۍ ته افغانستان ته واستوي، بیا هم ورته وایي چې دا کمې دي. یو ځوان کولای شي په همدې پیسو دلته د ځان لپاره یو متوسط ژوند جوړ کړي، خو ځوانان اړ دي چې د خپلې کورنۍ لپاره خپل ژوند په ډېرو ستونزو سره تېر کړي او هغوی ته پیسې ولېږي." جاوېد وایي، دغه وضعیت لامل شوی چې ځیني کډوال د خپلو کورنیو د اړتیاوو پوره کولو لپاره په ځان سختې وګالي. ارشیف، ترکیه کې یو افغان کډوال چې شپاني کوي. تانیا، بیا په کاناډا کې مېشته افغانه کډواله ده چې وایي د کور کرایه، مالیات او نور لګښتونه د کډوالو د عاید یوه لویه برخه مصرفوي: "کله چې ته په بهر کې کار کوې او پیسې ګټې، نو اړه یې چې ډېر نور درانه لګښتونه هم پرې کړې لکه د کور کرایه، د موټر مالیه، د برېښنا او ګاز بلونه. که افغانستان ته خپلې کورنۍ ته پیسې هم ونه‌لېږې، دا هم سړی ډېر خپه کوي. انسان ځورېږي چې که پیسې ونه‌لېږم، سبا به هغوی ته په کومو سترګو ګورم؟" بل لور ته، په افغانستان کې ځینې کورنۍ وایي، د کاري فرصتونو او کافي عاید د نشتوالي له امله د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره دغو مرستو ته اړ دي. دوی وايي، په افغانستان کې د ځینو کورنیو لپاره هغه پیسې چې له بهر څخه لېږل کېږي، د ژوند د لومړنیو اړتیاوو یوه مهمه برخه برابروي. د افغانستان یوه اوسېدونکې چې نه‌یې غوښتل نوم‌یې په راپور کې یاد شي، وایي د دوی اووه کسیزه کورنۍ د بهر مېشتو خپلوانو له مرستو پرته د ژوند د اړتیاوو په برابرولو کې له ستونزو سره مخ کېږي: "زموږ تره له بهر څخه موږ ته پیسې رااستوي. دا چې څومره پیسې رااستوي، اندازه‌یې هغه ټاکي. دغه مرسته زموږ د کورنۍ ضروري اړتیاوې پوره کوي. که دا مرسته موږ ته ونه‌رسېږي، د ژوند اړتیاوې برابرول به راته ډېر ستونزمن شي." اقتصادي کارپوه اذرخش حافظي وایي چې د بهر مېشتو افغانانو د پیسو یوه لویه برخه د خپلو کورنیو د ملاتړ او نورو اړتیاوو لپاره افغانستان ته لېږل کېږي: "د بهر مېشتو افغانانو له‌خوا هر کال د ۲.۷ تر ۳.۵ میلیاردو ډالرو پورې پیسې افغانستان ته لېږل کېږي. دا پیسې د کورنیو د ملاتړ، خیریه بنسټونو او همدارنګه د استوګنیزو ځایونو د اخیستلو، پلورلو او د خپلو جایدادونو د ترمیم لپاره مصرفېږي. په افغانستان کې فقر ډېر زیات دی، دا نوې خبره نه‌ده او هره ورځ مخ په زیاتېدو دی." ارشیف، شهزاده سرای، د صرافۍ هغه مارکېټ چې ډېری افغان کډوال‌یې له لارې حوالې ترسره کوي. دا څرګندونې په داسې حال کې دي چې افغانستان لا هم له پراخ فقر او د کاري فرصتونو له کمښت سره مخ دی. د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام (یو اېن ډي پي) په وینا، په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۷۴ سلنه افغانانو چې نږدې ۲۸ میلیونه کسان کېږي، د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو توان نه‌درلود. دغه بنسټ وایي چې د کاري فرصتونو محدودیت، پورونه او د عایداتي سرچینو کمښت د کورنیو زیان‌مننه لا زیاته کړې ده. نړیوال بانک هم وایي، سره له دې چې اقتصادي وده شوې، خو فقر او د خوړو ناامني لا هم د افغانستان له جدي ننګونو څخه دي، او د سړي د سر عاید کمښت د خلکو د ژوند د کچې ښه کېدل ستونزمن کړي دي. نو په داسې شرایطو کې، د کډوالو حوالې د ډېرو کورنیو لپاره د ژوند د لګښتونو د برابرولو یوه مهمه سرچینه ګرځېدلې ده. د کډوالو لپاره خپلو کورنیو ته د پیسو لېږل یو مسؤلیت دی چې د کوربه هېوادونو د ژوند له لوړو لګښتونو سره سره دوام لري، خو په افغانستان کې د هغوی د کورنیو لپاره، دغه پیسې د فقر او د کاري فرصتونو د کمښت په شرایطو کې کله ناکله د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو یوازنۍ وسیله او د هیلو وروستۍ کړکۍ بلل کېږي.

RFE/RL Pashto

په افغانستان کې د کار او ګټې نشتوالي د یو شمېر کونډو ښځو ژوند له ستونزو سره مخ کړی دی. دوی وایي، د مېړه له مړینې وروسته د کورنۍ د لګښتونو او د خپلو ماشومانو د راتلونکې مسؤلیتونه د دوی پر اوږو دي، خو د کار پر وړاندې محدودیتونو یې د دې اړتیاوو د پوره کولو فرصتونه کم کړي دي. سیمین، یوه له دغو کونډو مېرمنو چې د درېیو ماشومانو مور ده وايي چې د خپل مېړه له مړینې وروسته د کورنۍ ټول مسؤلیتونه ورترغاړې شول. سیمین وایي، اوس‌یې ماشومان ۷، ۱۰ او ۱۲ کلن دي، خو کله‌یې چې مېړه ووژل شو، درېیم ماشوم‌یې لا نه‌و زېږېدلی او د پلار له مړینې څلور میاشتې وروسته نړۍ ته راغی. د سیمین مېړه چې د ملي اردو سرتېری و، د جمهوري نظام تر سقوط دوه کاله مخکې طالبانو سره په جګړه کې ووژل شو. نوموړې وایي بیا یې د ماشومانو د روزنې او د کورنۍ د لګښتونو مسؤلیت د دې په غاړه شو، هغه چې د طالبانو په بیا راتګ او په یوه دولتي اداره کې د خپلې دندې له لاسه ورکولو وروسته لا سخت شو. سیمین چې د کابل اوسېدونکې ده، وایي تر اوسه‌یې د مسؤلو ادارو له‌خوا هېڅ ډول مرسته نه‌ده ترلاسه کړې: "تل په زړه کې وایم، خدایه چې بې‌مېړه شوم، کاشکې چې بې‌دندې شوې خو نه‌وای. زما مېړه په هلمند کې په جګړه کې شهید شو. هماغه کال چې شهید شو، یو یا دوه کاله وروسته حکومت هم سقوط وکړ. ماشومان کله چې بهر څه شی وویني، خوراک، جامې او نور شیان، کور ته راشي او له ما غواړي چې ورته‌یې واخلم. زه بیا په یوه ډول هغوی پوهوم چې موږ یې د اخیستلو وس نه‌لرو." ارشیف، افغانستان کې یو شمېر کونډې ښځې چې د مرستو د ترلاسه کولو لپاره راټولې شوې دي. دا یوازې سیمین نه‌ده، په افغانستان کې نورې ډېرې کونډې ښځې هم شته چې پخوا یې د خپلو کورنیو د لګښتونو لپاره کار کاوه، خو اوس د ګټې د سرچینو له لاسه ورکولو وروسته له اقتصادي ستونزو او د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د برابرولو له مشکلاتو سره مخ دي. له دغو ښځو څخه یوه چې ویې نه‌غوښتل نوم‌یې په راپور کې یاد شي، د پروان ولایت اوسېدونکې او له ۱۸ کلونو څخه د کم عمرو څلورو ماشومانو مور ده. د دې مېړه هم شپږ کاله مخکې په کابل کې په یوې انتحاري حمله کې ووژل شو او وروسته د څلورو ماشومانو مسؤلیت دې ته ورترغاړه شو. په خبره‌یې، پخوا یې په یوه نادولتي مؤسسه کې کار کاوه، خو اوس بې‌کاره ده. وايي، په کرایي کور کې ژوند کوي، هېڅ عاید نه‌لري او له مرستندویه ادارو د ملاتړ غوښتنه کوي: "ستونزې ډېرې دي. که د سهار وي د ماښام نه‌وي او که ماښام خواړه ولرو، د سبا په فکر کې یو. زه که څه هم یوه ښځه یم، هره سختي زغملای شم، خو څلور ماشومان لرم. له مسؤلو ادارو غوښتنه کوم چې مرسته راسره وکړي." یوه بله کونډه ښځه او د دوو ماشومانو مور چې دې هم ونه‌غوښتل نوم‌یې یاد شي، وایي چې مېړه‌یې څلور کاله مخکې ایران ته د ناقانونه کډوالۍ پر مهال مړ شوی دی. دې پخوا د لاسي صنایعو او هنري تولیداتو له لارې د نادولتي مؤسسو لپاره کار کاوه او ګټه‌یې درلوده، خو اوس وزګاره ده. ارشیف، خوست کې یو شمېر کونډې ښځې چې په تېر جمهوري حکومت کې یې دندې درلودې او کار یې کاوه. نوموړې خپلو ماشومانو سره بلخ ولایت کې د خپل پلار په کور کې ژوند کوي او د ژوند لګښتونه د خپل ورور په مرسته برابروي. د دې په خبره، د اقتصادي ستونزو له امله‌یې ۱۰ او ۱۲ کلن ماشومان له ښوونځي پاتې شوي دي: "اوس مهال زما تر ټولو لوی درد بې‌کاري ده او بل درد مې بې‌کوري. بس چې دومره پوهه شم چې له یوه کوچني ځایه لږ عاید لرم او د کور کرایه پرې ورکولای شم، که یو کوچنی کار هم وي چې په پنځه یا شپږ زره افغانیو پیل شي، زه به خپل ژوند پرې تنظیم کړم، خو رښتیا خبره، اوس ډېره کمزورې یم. د بیا واده جرئت مې هم نه‌دی کړی. هڅه مې کړې چې خپل اولادونه په خپله لوی کړم، خو ډېره خجالته او زړه خپه یم، ځکه نه‌شم کولای خپل د پلار کورنۍ سره مرسته وکړم او اوس موږ هم ورباندې بار شوي یو." د طالبانو حکومت د شهیدانو او معلولینو چارو وزارت د کونډو ښځو د شکایتونو، د دوی د شمېر او د دوی د ماشومانو د ستونزو د حل د څرنګوالي په اړه د ازادي رادیو پوښتنو ته ځواب ونه‌وایه، خو ځینو کورنیو رسنیو د دې وزارت د ویاند فیصل خاموش له قوله د ۱۴۰۴ کال په پسرلي کې راپور ورکړی و چې د شهیدانو او معلولینو چارو وزارت په ټول افغانستان کې له ۳۹۵ زرو څخه زیات یتیمان او له ۹۸ زرو څخه زیاتې کونډې ښځې ثبت کړې دي. که څه هم ځینې کونډې ښځې د مرستو د نه‌ترلاسه کولو له امله شکایت لري، خو د کورنیو رسنیو د راپورونو له مخې، د طالبانو حکومت د شهیدانو او معلولینو چارو وزارت وایي چې کونډو ښځو او یتیمانو ته میاشتني مرستې وېشل کېږي او دا لړۍ دوام لري. د طالبانو حکومت سره له دې چې ادعا کوي د ښځو او نجونو حقوق خوندي دي، خو د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې واک ته له رسېدو وروسته‌یې د ښځو پر کار او اقتصادي فعالیتونو پراخ محدودیتونه لګولي دي. دا محدودیتونه لومړی په دولتي ادارو کې پیل شول، وروسته په ۲۰۲۲ کال کې په ټولو نادولتي ادارو کې هم د ښځو کار منع شو او په ۲۰۲۳ کال کې افغان ښځې د ملګرو ملتونو اړوندو ادارو دفترونو کې له کار کولو هم منع شوې. ارشیف، یو شمېر کونډې ښځې چې مخکې یې کولای شول مرستې ترلاسه کړي، خو اوس شکایت کوي چې ورسره هېڅ ډول مرسته نه‌ده شوې. درې میاشتې وروسته بیا دوی د ښځو د سینګار د سالونونو په فعالیتونو هم بندیز ولګاوه. ځینې ښځې، په ځانګړي ډول هغوی چې د کورنۍ سرپرستي کوي، وایي دغو محدودیتونو د دوی پر ژوند سخت اغېز کړی دی. د نړیوالو بنسټونو راپورونه هم ښيي چې دغه وضعیت هغه کورنۍ چې سرپرستانې یې ښځې دي، جدي اقتصادي ناورین سره مخ کړې دي. د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې او د «بشري اقداماتو په برخه کې د جنسیت» کاري ډلې د ۲۰۲۶ کال په مې میاشت کې ویلي و چې د ښځو د حقونو د ناورین او د افغانستان د خراب بشري وضعیت له امله نږدې ۱۱ میلیونه ښځې او نجونې بېړنیو مرستو ته اړتیا لري او بې‌کاري او فقر د هغو ۸۳ سلنه کورنیو اصلي ستونزه ده چې ښځې یې سرپرستي کوي. په راپور کې دا هم راغلي و چې شاوخوا ۴۳ سلنه هغه کورنۍ چې ښځې یې سرپرستې دي، په ۲۰۲۵ کال کې د معیشت له بېړني وضعیت سره مخ وې او د ژوندي پاتې کېدو او د لومړنیو اړتیاوو د برابرولو لپاره‌یې خطرناکو او کله ناکله نه‌جبرانېدونکو لارو ته مخه کړې ده. د ښځو لپاره د کار فرصتونو ته محدود لاسرسی هم د دې وضعیت د لا خرابېدو له مهمو لاملونو څخه بلل شوی دی. د کار نړیوال سازمان (ای‌اېل‌او) په هغه راپور کې چې د ۲۰۲۶ کال د اګسټ په ۱۸مه خپور شوی، ویلي چې د طالبانو د واکمنۍ په پنځو کلونو کې د افغانستان د کار بازار له ژورو جوړښتي بدلونونو سره مخ شوی دی. دا بدلونونه د جنسیتي واټنونو له زیاتېدو، د نارینه‌وو پر کار د زیاتې تکیې او د ښځو د اقتصادي فعالیتونو له پراخې محرومۍ سره مل وو. د راپور له مخې، په افغانستان کې د ښځو د کار ځواک د ګډون کچه ۵.۱ سلنې ته راټیټه شوې ده او افغانستان له دې پلوه په نړۍ کې دوهم هېواد دی چې د ښځو د کار ځواک تر ټولو ټیټه کچه لري. سیمین هم د دې وضعیت اغېزو ته اشاره کوي وایي: "لږ تر لږه که مې خپله دنده درلودای، پیاوړې به وم او خپل اولادونه به مې په سمه توګه روزلي وی او د هغوی مسؤلیتونه به مې په ښه ډول ترسره کړي وی."

RFE/RL Pashto

د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان په منځني ختیځ د جګړې په اړه د مسکو د دریځ له امله د روسیې له ولسمشر ولادیمیر پوتین څخه مننه وکړه. دا د فبرورۍ په میاشت کې د جګړې له پیل راهیسې د دواړو مشرانو لومړۍ لیدنه وه. د راپورونو له مخې، روسیې په وروستیو میاشتو کې ایران ته د سپوږمکۍ انځورونه او نور استخباراتي معلومات ورکړي دي چې له تهران سره‌یې په فارس خلیج کې د امریکايي تأسیساتو په نښه کولو کې مرسته کړې ده. دواړو متحدینو په وروستیو کلونو کې خپلې پوځي او اقتصادي اړیکې هم پراخې کړې دي. پزشکیان د سپټمبر په لومړۍ نېټه په قرغزستان کې د شانګهای د همکاریو سازمان د سرمشریزې په څنډه کې له پوتین سره په کتنه کې وویل: "موږ په هر پړاو کې ستاسو د دریځونو، هم د جګړې او تېري د اقداماتو په مهال او هم په عادي شرایطو کې، هغه مهال چې امریکا پر موږ بندیزونه لګول، که په ملګرو ملتونو او که په نړیوالو ناستو کې وو، مننه او قدرداني کوو." په قرغزستان کې د شانګهای د همکاریو سازمان سرمشریزه کې د ایران د ولسمشر مسعود پزشکیان حضور پزشکیان د ایران او روسیې اړیکې "ستراتېژیکې" وبللې او ویې‌ویل چې تهران او مسکو کولای شي د هغه څه پر وړاندې چې نوموړي د امریکا "یو اړخیز دریځ" وباله، له یو بل سره همکاري وکړي. دا لیدنه وروسته له هغه وشوه چې په سیمه کې شخړو بیا زور اخیستی. امریکا اعلان وکړ چې د اګسټ په ۳۰مه‌یې د هرمز تنګي په یوه کوچني ټاپو کې د ایران د توغندیو توغولو دوه ځایونه په نښه کړي دي، تهران هم په غبرګون کې په اردن کې د امریکا پوځي مرکزونه په نښه کړل. تهران او واشنګټن د جون په میاشت کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره یوه هوکړه لاسلیک کړې وه، خو هغه ډېر ژر له‌منځه ولاړه. له هغه وخت راهیسې، واشنګټن د ایران سمندري محاصره بېرته پیل کړې او پر تهران‌یې اقتصادي فشارونه زیات کړي دي. ایران هم پر هرمز تنګي چې د نړۍ د تېلو او ګازو د لېږد له مهمو لارو څخه ګڼل کېږي، خپل کنټرول ساتلی او په عملي توګه‌یې دغه سمندري لار د نړیوال سمندري تګ راتګ پر مخ تړلې ده. پزشکیان د شانګهای د همکارۍ سازمان په سرمشریزه کې وویل چې تهران لا هم ډیپلوماسۍ ته چمتو دی، خو یوازې په هغه صورت کې چې واشنګټن د جون د هوکړې له مخې خپلو ژمنو ته بېرته وروګرځي. پزشکیان وویل: "که امریکا د شوې هوکړې له مخې خپلو ژمنو ته بېرته ونه‌ګرځي، د ایران اسلامي جمهوریت به هم سمدستي متقابل اقدام وکړي." په همدې حال کې، پوتین وویل چې مسکو د خپلو ګټو د دفاع لپاره د ایران د خلکو په مبارزه کې د هغوی ترڅنګ ولاړ دی. په قرغزستان کې د شانګهای د همکاریو سازمان سرمشریزه کې د روسیې د ولسمشر ولادیمیر پوتین حضور د روسیې ولسمشر همداراز وویل چې مسکو او تهران به د اوسنیو پوځي او سیاسي شرایطو سربېره خپلې اقتصادي او سوداګریزې اړیکې وساتي. پوتین وویل: "موږ د روان کال په جون کې د ایران او امریکا ترمنځ د اوربند د هوکړې د لاسلیک کېدو هرکلی وکړ، خو له بده مرغه، اوربند ناپایدار او له حده ډېر کمزوری ثابت شو. په دې سخت پړاو کې موږ هڅه کوو چې تاسو ته اړین ملاتړ برابر کړو، په دې اړه مو له تاسو سره خبرې کړې دي او ستاسو اړین توکي به درته برابر کړو."

RFE/RL Pashto

په افغانستان کې د تېرو لسیزو جګړو یو شمېر قربانیان او د هغوی خپلوان وایي، ډېر هیله‌من نه‌دي چې یو وخت به‌یې په حق کې عدالت تأمین شي. ډېرو دغو قربانیانو چې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه مأموریت یوناما په خپل تازه راپور کې ورسره مرکې کړي، ویلي چې د وخت مسؤلو چارواکو او ادارو ته‌یې د خپل حق د غوښتنې لپاره مراجعه کړې خو هڅو یې نتیجه نه‌ده ورکړې. ځینو نورو بیا ویلي چې د خپل حق له غوښتنې له دې وېرې تېر شوي چې ورڅخه غچ وانه‌خیستل شي، خو ټولو نږدې یوه خبره کړې او هغه دا چې هغه ژور فزیکي، رواني، ټولنیز او اقتصادي زیانونه چې د جګړو په ترڅ کې ورته رسېدلي، تر اوسه ترې کړېږي. نږدې د ۱۹۵ کسانو څخه چې یوناما ورسره مرکې کړي، اکثرو یې د رواني زیانونو لکه خپګان، اضطراب، د زړو خاطرو په یاد راوړل او ټروما اړوند نورو نښو یادونه کړې. د کابل اوسېدونکی محمد چې په تېر حکومت کې یې په کابل کې د کوثر دانش په تعلیمي مرکز کې زده‌کړې کولې او په ۲۰۲۰ کال کې پر دې مرکز په یوه انتحاري برید کې ټپي شوی و، وایي چې ډېر ټولګیوال‌یې په دغه برید کې ووژل شول. نوموړي فرانس‌پرس اژانس ته ویلي چې د دې پېښې قربانیان ټولو لورو، د افغانستان خلکو، حکومت او نړیوالو هېر کړي دي: "کله چې انتحاري حمله وشوه، موږ پوه نه‌شوو چې څه وشول. وروسته چې پاڅېدو، روغتون ته‌یې ولېږدولو، اکثره قربانیان شهیدان شوي وو، پخپله هم ټپي شوی وم، پر مټ مې چره لګېدلې وه، غوږ مې هم زخمي شوی و. له روحي پلوه مې ډېر زیان لیدلی او هغه ضربه چې سر مې لیدلې وه، وروسته مې ونه‌شو کړای چې زده‌کړې وکړم، رواني او نورې ستونزې ډېرې وې." د وخت د حکومت د رسمي شمېرو له مخې په دغه برید کې چې مسؤلیت‌یې د اسلامي دولت ډلې یا داعش د خراسان څانګې اخیستی و، لږترلږه ۲۴ کسان وژل شوي او شاوخوا ۵۰ نور ټپیان شوي و. پر داعش سربېره پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې په دوو لسیزو کې د جګړې نور مهم لوري، طالبان او نورې ډلې، د جمهوري حکومت او همدارنګه د امریکا په مشرۍ د نړیوال ائتلاف ځواکونه په دې هېواد کې د ملکي تلفاتو د زیاتې برخې مسؤل بلل کېږي. ۴۶ کلن خان یوسفي چې زوی یې د حکومتي ځواکونو له‌خوا وژل شوی او مېرمن‌یې ټپي شوې وه، وایي، د هغه وخت ډېرو مسؤلو ادارو ته‌یې مراجعه کړې، خو غږ یې نه‌دی اورېدل شوی. ارشیف، یو شمېر هغه کورنۍ چې په تېرو څلورو لسیزو جګړو کې د خپلو وژل شویو غړو لپاره اعتراض کړی او عدالت غواړي. نوموړي د دې پېښې په اړه فرانس‌پرس ته وویل: "زوی مې ۸ کلن و، د وره په مخ کې یې لوبې کولې، د جمهوریت په دوره کې یو ټانک راغی، هغه‌یې وواهه او په شهادت‌یې ورساوه. مېرمن مې چې ورمنډې کړې، هغه‌یې هم په مرمۍ وویشته چې وروسته مو ایمرجنسي روغتون ته یوړه. وروسته موږ قوماندانۍ، د ولایت مقام او د ملي امنیت ریاست ته مراجعه وکړه، خو هغه وخت چا زموږ غږ وانه‌ورېد. زموږ په حق کې ظلم وشو، هغه کس باید نیول شوی او قضا ته معرفي شوی وی چې له بل چا سره‌یې داسې ظلم نه‌وی کړی، بل کس ته‌یې دغسې زیان نه‌وی رسولی." د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه مأموریت یوناما په دغه راپور کې چې په افغانستان کې د امریکا په مشرۍ د نړیوالو ځواکونو د نږدې ۲۰ کلن پوځي حضور له پای ته رسېدو سره سم‌یې د سې شنبې په ورځ خپور کړی، ویلي چې په دې هېواد کې د جګړې د ښکېلو لورو له‌خوا یوازې له ۲۰۰۹ کال نه تر ۲۰۲۱ کال پورې چې پخوانی حکومت ړنګ او طالبان بیا واک ته ورسېدل، له ۴۰ زره زیات ملکي وګړي وژل شوي او ۷۷ زره نور ټپیان شوي دي. دا چې له هغې مخکې په تېره د ۲۰۰۱ کال وروسته تر ۲۰۰۹ کال پورې د جګړو په ترڅ کې څومره ملکي وګړي وژل شوي، یوناما یې شمېرې نه‌دي خپرې کړي او هغه ځکه چې دې ادارې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۹ کال کې د جګړو په ترڅ کې ملکي وګړو ته د مرګ‌ژوبلې د شمېرو د ثبت بهیر پيل کړ. د یوناما په راپور کې د دې ادارې سرپرستې جورجیټ ګانیون ویلي چې د قربانیانو اړتیاوو ته د رسیدګي لپاره مهمه ده چې اوښتي زیانونه ومنل شي او واکمن چارواکي داسې اقدامات ترسره کړي څو ډاډ ترلاسه شي چې د قربانیانو او د هغو کسانو حقونه تأمین شوي وي چې د جګړې له امله اغېزمن شوي دي. په راپور کې همدارنګه د طالبانو له چارواکو څخه پوښتل شوي چې د جګړو قربانیان او زیانمن شوي ټولنې کومې مهمې اړتیاوې لري او دوی تر څه حده پوره کړي؟ ویل شوي چې چارواکو د مالي منابعو کموالي ته اشاره کړې او هغه‌یې د جګړې د قربانیانو د لاسنیوي لپاره یو لوی خنډ بللی دی. ارشیف، هغه ځوانان چې په ۲۰۲۱ کال کې په کابل کې په یوه حمله کې ووژل شول. دا چې په افغانستان کې د جګړې د قربانیانو او زیانمن شویو په حق کې تر څه حده عدالت تأمین شوی او هغو لورو چې ملکي وګړو ته‌یې زیانونه رسولي، د خپلو کړنو د جبرانولو په برخه کې خپل مسؤلیتونه پر ځای کړي؟ دا پوښتنه مو د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو د پوهنځي له پخواني استاد نصرالله ستانکزي څخه وکړه. نوموړي ازادي راډیو ته وویل چې د جګړې ښکېلو لورو ته عدالت ته د لاسرسي په برخه کې مرستې خو لاپرېږدئ، ان ښکېلو لورو پر خپلو ترسره شویو جرمونو اعترافونه هم نه‌دي کړي: "په ټوله کې په افغانستان کې په تېرو څه باندې ۴۵ کلو کې ټول هغه جنګي جنایات او بشري ضد جرمونه چې شوي دي، بیا تر اوسه پورې، په مجموع کې متضررینو او قربانیانو ته هېڅ ډول عدالت ته د لاسرسي امکانات نه‌دي مساعد شوي. په دې کې مختلفې سیاسي ډلې، جنګي ګروپونه، حکومتونه، نړیوال قوتونه، دوی ټول په‌کې ښکېل دي. په تأسف سره چې خلکو عدالت ته نه لاسرسی درلودلی دی او نه هم هغو لورو چې دغه جنایتونه ترسره کړي، هغوی په خپلو کړنو باندې حتی اعتراف نه‌دی کړی، دا خو لاپرېږده چې دوی خلکو، یا متضررینو ته مرستې ورسولې یا دوی ته‌یې د عدالت په رسولو کې مرسته کړې وي." په افغانستان کې د لسیزو جګړو د قربانیانو او عدالت ته د عاملانو د راکاږلو مسئله پر یوې پېچلې او جنجالي مسئلې بدله شوې. تېر جمهوري نظام کې ډېرې ادارې او بهیرونه رامنځته شول، خو هېڅ یوه‌یې د پام وړ نتیجې ورنه‌کړې. په دې برخه کې په تېر جمهوري نظام کې د بشري حقونو د خپلواک کمېسیون او د انتقالي عدالت په څېر ډېرې ادارې او بهیرونه رامنځته شول، خو هېڅ یوه‌یې د پام وړ نتیجې ورنه‌کړې. په نړیوال پوځي ائتلاف کې ښکېلو یو شمېر هېوادونو هم د خپلو ځواکونو له‌خوا په افغانستان کې د جنګي او بشریت ضد ترسره شویو جرمونو د ادعاوو په اړه یو لړ څېړنې ترسره کړي چې هغه په دې هېواد کې ملکي وګړو ته اوښتي پراخو زیانونو ته په کتو سره ډېرې ناڅیزې هڅې بلل کېږي. د یوناما په راپور کې همدارنګه د ملګرو ملتونو له غړو هېوادونو هم غوښتنه شوې چې د جګړو د قربانیانو لومړیتوبونو او اړتیاوو سره سم، افغانستان ته بشري مرستې برابرې کړي. هغه هېواد ته چې د وګړو نږدې نیمایي برخه‌یې بشري مرستو ته اړتیا لري او نړیوالې مرستندویه ادارې هم ورته د کافي مرستو په رسولو کې پاتې راغلي او عمده علت‌یې هم د مالي سرچینو کمښت بللی دی.

RFE/RL Pashto

د فوټبال یوه پيژندل شوي ستوري لیونل مسي له نړیوالو لوبو سره مخه ښه وکړه. هغه دوشنبه ناوخته په خپله انسټاګرام پاڼه د یوه لیک په خپرولو ویلي چې: دا یوه سخته پرېکړه وه او زه یې ډېر متاثره کړم مګر پوهېږم چې وخت یې و. زه قسم خورم چې هر څه مې په وس کې و ومې کړل نه یواځې وروستیو کلونو کې چې هر څه موږ ګټل، بلکې تر هغه مخکې لیونل مسي هغه ویلي چې د ارجنټاین لپاره یې ډېرې هڅې وکړې او اوس غواړي نویو ځوانانو ته چانس ورکړي. لیونل مسي ۳۹ کلن دی او په ۲۰۰۵ کال کې یې د ارجنټاین لپاره ملي لوبې پیل کړې. دی د ارجنټاین لپاره په شپږو نړیوالو جامونو کې ولوبېد. د ده په لوبډلمشرۍ ارجنټاین په ۲۰۲۲ کال کې د فوټبال نړیوال جام هم وګاټه. په ۲۰۲۶ کال کې یې هم له فاینل پرته نورې ټولې لوبې د خپل ټیم لپاره وګټلې او په دې هیله و چې له نړیوال فوټباله مخه ښه د یوه بل نړیوال جام په ګټلو سره وکړي. خو هغسې ونه شول چې ده یې تمه کړې وه ځکه په فاینل کې هسپانیه یو پر صفر مخکې شوه او نړیوال جام یې وګاټه. دی چې یو وخت په چټکو منډو، بې ساري تخنیک او ګول وهلو مشهوره و په ۲۰۲۶ کال نړیوال جام کې نسبت پخوا ته ارامه ولوبېد. خو له دې سره سره وتوانېد د ټول نړیوال جام دویم غوره ګول وهونکی شي او اته ګوله یې ترسره کړل. ده همداراز د خپل ټیم لپاره د څو بریاوو په ترلاسه کولو او د ټیم په انسجام او جوړښت کې خورا ښه رول ولوباوه. تر نړیوال جام وروسته د هغه پلار هم ومړ چې دی یې څه وخت له لوبو او فعالیته لرې وساته. لیونل مسي د ارجنټاین لپاره په ۲۰۷ نړیوالو لوبو کې ۱۲۵ ګولونه وهلي دي. لیونل مسي چې په ملي ټیم ارجنټاین سربېره د نړۍ په ډېرو مشهورو کلبونو له هغې ډلې کلونه کلونه بارسلونه، پاریسنټ جرمن او دمګړۍ له څو کلونو راهیسې په انټرمیامي کې لوبېږي د نړۍ له ډېرو مخکښو لوبغاړو یو دی. د ده بله لویه کارنامه اته واره د «بالون دې اور» یا د طلايي توپ د غوره فوټبالر جایزې ګټل دي.

RFE/RL Pashto

د ترکمنستان د برېښنا په شبکه کې تخنیکي ستونزې افغانستان اغیزمن کړی دی. د دې ستونزې په پایله کې، د افغانستان په څو ولایتونو کې له ترکمنستان څخه وارد شوې برېښنا پرې شوې ده، او د دغو ولایتونو یو شمېر اوسېدونکي له برېښنا بې برخې پاتې شوي دي. د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان د برېښنا شرکت د دوشنبې په ورځ په دې اړه په وروستي بیان کې ویلي چې د ترکمنستان وارداتي برېښنا د یکشنبې له ماښام راهیسې د فاریاب، بادغیس او هرات ولایتونو برېښنا په بشپړه او د بغلان او سمنګان په ځینو برخو کې پرې شوې ده. د دې ولایتونو اوسېدونکو هم له ترکمنستانه د واردېدونکې برېښنا پرچاوېدل تاییدوي او وايي چې دوی له دې امله له ډېرو ستونزو سره مخ دي. د هرات یوې اوسېدونکې، چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، ازادي راډیو ته وویل: په هرات کې، په مختلفو سیمو کې یوازې نیم ساعت برېښنا وي. د یکشنبې په ورځ، برېښنا په بشپړه توګه پرې شوه، خو له هغې وروسته، برېښنا ډېره کمه ده د هرات یوه اوسیدونکې عشق اباد چې اوس یې ځینې برخې بې برقه دي یو بل افغان، چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، ازادي راډیو ته په یوه پیغام کې وویل: په هغه سیمه کې چې موږ ژوند کوو، برقونه ډېر ځي او موږ د برېښنا له دې پرې کېدو سره عادت شوي یو یو افغان چې د برېښنا له نشتوالي شکایت کوي دی زیاتوي: «خو د برېښنا دې پرچاوي نه یوازې په کورونو کې، بلکې د روغتونونو او سوداګرۍ په فعالیتونو کې هم ډېرې ستونزې رامنځته کړې دي.» د ازادې اروپا/ ازادۍ راډیو د ترکمنستان د څانګې په اساس، د یکشنبې په ورځ ټول ترکمنستان د څو ساعتونو لپاره له برېښنا بې برخې و. په دغه هېواد کې د یکشنبې په ورځ د برېښنا پرچاوي له ماسپښین پیل شوه، چې وروسته د اوبو جریان هم بند شو. شاوخوا نیمه شپه، برېښنا په قسمي ډول بېرته برحاله شوه. د ازادې اروپا/ازادۍ راډیو د ترکمنستان څانګې د سرچینو له قوله چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، ویلي چې د برېښنا پرچاوي د ترکمنستان په تر ټولو لوی برېښناکوټ، مري-جي آر اي اس کې د چاودنې له امله رامنځته شوې ده. د ترکمنستان چارواکو تر اوسه د برېښنا د پراخې پرچاوۍ د لامل په اړه رسمي معلومات نه دي ورکړي. د افغانستان د برېښنا شرکت وايي چې د ترکمنستان د وارداتي برېښنا د بیا نښلولو هڅې پیل شوې دي؛ خو شرکت دقیق وخت نه دی مشخص کړی چې ستونزه به کله حل شي او په اغیزمنو سیمو کې به بریښنا څه وخت بیرته راشي. افغانستان د خپلې بریښنا لویه برخه له ګاونډیو هیوادونو څخه واردوي، او کله ناکله د صادرونکو هیوادونو د بریښنا په شبکو کې ګډوډي د افغانستان په یو شمیر ولایتونو کې د بریښنا د بندیدو لامل کیږي. د ترکمنستان او د افغانستان د پخواني جمهوري نظام ترمنځ په ۲۰۱۷ کال کې د لاسلیک شوي تړون له مخې، ترکمنستان په کال کې شاوخوا ۷۰۰ میلیون کیلو واټ بریښنا في ساعت افغانستان ته د امام نظر-اندخوی او سرخس-هرات-تورغنډۍ له لارې لیږله. داسې پلانونه هم وو چې افغانستان ته د ترکمنستان د بریښنا صادرات زیات شي او نورو ولایتونو ته ورسیږي. د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیرته واکمنېدو وروسته، د ترکمنستان او افغانستان ترمنځ د بریښنا د پیر او لیږد تړون وغځول شو. برېښنا شرکت په ۲۰۲۵ کال کې له ترکمنستان څخه د بریښنا د واردولو د تړون د تمدید خبر ورکړ. دا لومړی ځل نه دی چې د افغانستان ځینې برخې د دوامداره بریښنا له نشتوالي سره مخ کېږي. تر دې مخکې، د هیواد په بیلابیلو برخو کې خلکو د بریښنا د اوږدې مودې پرچاوۍ په اړه د غږیزو پیغامونو په لیږلو سره ازادي راډیو ته شکایتونه کړي دي.

RFE/RL Pashto

له تېرو نږدې دوه میاشتو راهیسې په پاکستان کې افغان سینماګر حامد احساس او رسنیز فعال سید قاسم هاشمي لا هم نادرکه دي. د دوی کورنۍ وايي، سره له دې چې پولیسو، محکمې او بېلابېلو ادارو ته‌یې مراجعه کړې، خو تر اوسه‌یې د خپلو عزیزانو د برخلیک په اړه هېڅ معلومات نه‌دي ترلاسه کړي. "له هغې ورځې تر نن پورې له حامد جان سره زما اړیکه پرې شوې ده، هېڅ نه‌پوهېږم چې چېرته دی، روغ دی که نه او په کوم حالت کې دی." دا د حامد احساس د مېرمنې اوزلم احساس د کیسې یوازې یوه برخه ده چې نږدې دوه میاشتې یې د یوه ټیلیفون یا د خپل مېړه د کوم خبر په تمه تېرې کړې دي، داسې انتظار چې په خبره‌یې، تر اوسه‌یې په اړه هېڅ احوال نه‌دی موندلی. اوزلم احساس، د خپل مېړه د نادرکه کېدو نه مخکې وروستۍ شېبې داسې بیانوي: "حامد جان او هاشمي صاحب د جولای په څلورمه د کمرې د لنز د اخیستو لپاره له کوره ووتل، د شپې شاوخوا اته نیمې بجې وې چې له حامد جان سره مې اړیکه پرې شوه، په دې موده کې مو محکمې ته هم شکایت کړی او پولیسو ته مو هم راپور ورکړی، خو له بده مرغه تر اوسه مو هېڅ نتیجه نه‌ده ترلاسه کړې." د حامد احساس مېرمن وايي پاکستاني پولیسو ته‌یې هم راپور ورکړی، خو تر اوسه‌یې هېڅ نتیجه نه‌ده ترلاسه کړې. د دغو نادرکه شویو د کورنیو اندېښنه یوازې د دوی د نادرکه کېدو موضوع نه‌ده، هغوی وايي، د اقامت ستونزې او د معتبره اسنادو نشتوالي هم د دې قضیې تعقیب ورته لا ستونزمن کړی دی. سید هاشم هاشمي، د رسنیز فعال سید قاسم هاشمي ورور هم ازادي راډیو ته وايي: "بار بار مو د پاکستان پولیسو او محکمې په ګډون امنیتي او قضايي ادارو ته مراجعه وکړه، خو هېڅ نښه مو پیدا نه‌کړه، هېڅ د بشري حقونو ادارې هم له موږ سره مرسته ونه‌کړه، بله ستونزه دا ده چې زموږ کورنۍ ویزې نه‌لري او د پاکستان حکومت هم افغانانو ته ویزې نه‌ورکوي، سره له دې مو ډېرې هڅې وکړې، خو تر اوسه هېڅ ځواب نه‌راکول کېږي." د کورنیو تر څنګ، د دې پېښې انعکاس په پاکستان کې د یو شمېر افغان رسنیزو فعالانو او یوټیوبرانو ترمنځ هم پراخ شوی دی. هغوی وايي، د دغو دوو کسانو نادرکه کېدو د خپل امنیت په اړه د دوی اندېښنې هم زیاتې کړې دي. یوه افغان یوټیوبر چې نه‌یې غوښتل په دې راپور کې یې نوم او د غږ اصلي بڼه خپره شي ازادي راډيو ته وویل: "د حامد احساس او قاسم هاشمي نادرکه کېدو یوازې د هغوی کورنۍ او ملګري نه‌دي اندېښمن کړي، بلکې په پاکستان کې نور رسنیز کسان‌یې هم اندېښمن کړي دي، موږ دلته په یوټیوب کې فعالیت کوو او خلک مو څېرې پېژني، دا پېښه سبب شوې چې موږ هم د خپل او د خپلو کورنیو د امنیت په اړه اندېښمن شو، تر ټولو د اندېښنې وړ خبره دا ده چې له دوی دومره اوږده موده هېڅ خبر نه‌شته." په همدې حال کې، د سید قاسم هاشمي او حامد احساس کورنیو او دوی ته نږدې کسانو د ۲۰۲۶ کال د اګسټ په نهمه په اسلام‌اباد کې په یوه اعلامیه کې ویلي چې دا دواړه د جولای په څلورمه، د شپې له اتو بجو وروسته، نادرکه شوي دي. د کورنیو په وینا، د اړیکې له پرې کېدو وروسته‌یې د هغوی موټر د «جي‌پي‌اېس» له لارې د اسلام‌اباد په «ډي-۱۲» سیمه کې پیدا کړ، خو حامد احساس او سید قاسم هاشمي په موټر کې نه‌وو. هغوی وايي، سره له دې چې پولیسو ته‌یې مراجعه کړې او قضیه‌یې له حقوقي او قضايي لارو تعقیب کړې، خو تر اوسه‌یې د دوی د برخلیک په اړه کوم روښانه معلومات نه‌دي ترلاسه کړي. دوی د پاکستان له حکومت او اړوندو ادارو غواړي چې د دغو دوو کسانو د موندلو لپاره ژر او شفافې پلټنې وکړي. هغوی له رسنیو او د بشري حقونو له ادارو هم غوښتي چې د حامد احساس او سید قاسم هاشمي د برخلیک په روښانولو کې ورسره مرسته وکړي. د یادونې وړ ده چې د دغو رسنیزو فعالانو او یوټیوبرانو ډېری یې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د دوی په خبره د امنیتي ګواښونو له امله پاکستان ته تللي دي. ارشیف، پاکستان کې د افغانانو د نیولو او ایستلو پر ضد د دوی اعتراض ازادي راډیو هڅه وکړه چې د دغو دوو نادرکه کسانو له وکیل سره هم خبرې وکړي، خو له پرله‌پسې هڅو سره سره بریالۍ نه‌شوه. د حامد احساس او سید قاسم هاشمي نادرکه کېدل داسې مهال دي چې په پاکستان کې ګڼ افغان کډوال له امنیتي او حقوقي ستونزو سره مخ دي. پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته زرګونه افغانان پاکستان ته ولاړل، خو په وروستیو میاشتو کې د پاکستان د حکومت له‌خوا د افغان کډوالو د نیولو او ایستلو بهیر تېز شوی او ډېرې کورنۍ د ویزو د تمدید او حقوقي خدمتونو ته د لاسرسي له ستونزو سره مخ دي. خو د حامد احساس او سید قاسم هاشمي کورنۍ وايي، د دوی اصلي غوښتنه تر دې ټولو ستونزو هم مهمه ده، دوی یوازې غواړي پوه شي چې عزیزان‌یې چېرته دي او څه ورباندې تېر شوي دي. د دې راپور تر چمتو کېدو پورې هم پاکستاني چارواکو د دغو دوو افغان یوټیوبرانو د برخلیک په اړه کوم روښانه وضاحت نه‌دی ورکړی او د کورنیو انتظار لا هم دوام لري.

RFE/RL Pashto

د امریکا ولسمشر ډونالد ټرمپ د دوشنبې په ورځ اعلان وکړ چې د دغه هېواد پوځ به په اردن کې پر امریکايي ځواکونو د ایران د یکشنبې شپې بریدونو ته ځواب ورکړي او غوښتنه‌یې وکړه چې د ایران مشران د «بشریت ضد جنایتونو» په تور محاکمه شي. د فاکس‌نیوز خبریال ویلي چې ډونالد ټرمپ د دغو بریدونو په غبرګون کې وویل: "موږ به هغوی په ډېر سخت ډول په نښه کړو. ځواب په لاره دی." دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې امریکا د یکشنبې په شپه هرمز تنګي ته څېرمه د لارک ټاپو په نښه کړ. د امریکا د پوځ مرکزي قوماندانۍ (سنټکام) وویل چې د برید هدف د سپاه پاسداران «ماین ایښودونکي ځواکونه» و. د سنټکام اعلامیه زیاتوي چې امریکايي ځواکونو د سپاه پاسداران پر هغو ماین ایښودونکو ځواکونو «دقیق او محدود اقدامات» کړي چې د هرمز تنګي لپاره‌یې «سمدستي ګواښ» رامنځته کړی و. د سنټکام په وینا، ایران د ګواښ سرچینه وه او امریکا د «ملکي بېړیو او تجارتي ماڼوګرۍ د ساتنې» لپاره اقدام وکړ. سپاه پاسداران تأیید کړه چې د امریکا په برید کې ورته مرګ‌‌ژوبله اوښتې او د «ځواب» ورکولو ژمنه‌یې وکړه. څو ساعته وروسته ایراني رسنیو راپور ورکړ چې ایران د اردن پر دوو پوځي اډو او په متحده عربي اماراتو کې پر یوې پوځي اډې توغندیز او د بې‌پیلوټه الوتکو بریدونه کړي دي. خو متحده عربي اماراتو په خپله خاوره کې د امریکايي اډې په نښه کېدل رد کړل. ټرمپ، په داسې حال کې چې فاکس‌نیوز یې څرګندونې خپرولې، په خپله ټولنیزه شبکه «ټروت سوشال» کې د ایران د حکومت د مشرانو لپاره د «بشریت ضد جنګي جنایتونو» په تور د «محاکمې» غوښتنه وکړه. ټرمپ په دې پیغام کې ولیکل: "ایران په رسمي ډول یو مات شوی هېواد دی. مړ دی! هغوی سمندري ځواک نه‌لري، هوايي ځواک نه‌لري، ملي پولي واحد نه‌لري، د خپلو سرتېرو او پولیسو معاشونه نه‌شي ورکولای، انفلاسیون ۳۰۰ سلنې ته رسېدلی او قیادت‌یې په بشپړه توګه ګډوډ دی او د هېواد د سمې استازولۍ توان نه‌لري." هغه زیاتوي: "یوازنی څه چې هغوی یې لري، د امریکا په اړه جعلي خبرونه، د اعتراض کوونکو د وژلو لپاره چمتووالی چې اوس تر ۱۰۰ زرو ډېر کسان وژل شوي او د "چټیاتو" یوه ښه ذخیره ده." ټرمپ د ایران د حکومت مشران د «بشریت پر ضد د جنګي جنایتونو» په ترسره کولو تورن کړل او ویې‌لیکل: "هغوی باید د بشریت پر ضد د جنګي جنایتونو له امله محاکمه شي." د امریکا ولسمشر د تېر کال د مرغومې له اعتراضونو راهیسې چې د ایران د حکومت د امنیتي ځواکونو له‌خوا د زرګونو اعتراض کوونکو له ځپلو او وژلو سره مل و، د دغو اعتراضونو د وژل شویو کسانو په اړه بېلابېلې شمېرې وړاندې کړې دي. هغه تر ټولو وروستی ځل د ایران له‌خوا د «۵۲ زره وژل شویو اعتراض کوونکو» یادونه کړې وه. د ایران او امریکا ترمنځ وضعیت په داسې حال کې نور هم کړکېچن شوی چې واشنګټن د اسلام‌اباد د تفاهم‌لیک له له‌منځه تلو وروسته، د چنګاښ له ۲۳مې راهیسې د ایران سمندري محاصره بېرته پیل کړې ده. همداراز، د امریکا د خزانې وزارت یوه اوونۍ وړاندې په رسمي ډول د ایران د اقتصاد پر وړاندې د «اقتصادي طرد» تر عنوان لاندې عملیات پیل کړل او ژمنه‌یې وکړه چې د ایران د عوایدو او تمویل حیاتي لارې به پرې کړي.

RFE/RL Pashto

ملګري ملتونه د افغانستان په ختیځ کې د مرګونې زلزلزې د کالیزې په مناسبت وايي لاهم سلګونه کورنۍ بې‌کوره دي. افغانستان کې د دغه سازمان د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) یوه چارواکې امي مارتین د افغانستان په ختیځ کې د مرګونې زلزلې د کالیزې په مناسبت د یوې وېډیو په خپرولو سره وايي له زلزلې یو کال وروسته‌یې مزار درې څخه لیدنه کړې او د خلکو وضعیت‌یې له نږدې کتلی دی. هغه وايي زرګونو کورنیو سره عاجلې مرستې شوي، خو بیا هم ګڼې کورنۍ په خیمو کې اوسي او دایمي سرپناه ته اړتیا لري: "په څو لنډو میاشتو کې ژمی راروان دی، څو سوو کورنیو سره مرسته شوې چې له خیمو دایمي سرپناه‌وو ته انتقال شي، خو دا ډېره کمه مرسته ده. موږ لا ډېرو مرستو او ملاتړ ته اړتیا لرو ترڅو ټولو هغو زیانمنو خلکو ته رسیدګي وشي چې اوس هم نه‌شي کولای خپلو اصلي مېنو ته ستانه شي." مېرمن مارتین زیاتوي چې د ګاونډیو، لیرې او نږدې هېوادونو مرستې چې له زلزلې وروسته وشوې، وېشل شوې دي، خو زیانمن خلک اوس دایمي سرپناه او د خپل معیشت جوړونې لپاره د دوامدارو مرستو غوښتنه کوي. هغه په نړیوالې ټولنې غږ کوي چې د ۱۳۴ کلیو شاوخوا ۷ زره کورنیو ته د رسېدلو لپاره لازیاتې مرستې ته اړتیا ده. په کونړ کې زلزله‌ځپلي هم وايي چې په سختو شرایطو کې شپې سبا کوي. د کونړ د نورګل ولسوالۍ اوسېدونکي امیرګل څو ورځې مخکې ازادي راډیو ته وویل چې په خیمه کې اوسي او ډېر کم تعداد زلزله‌ځپلیو کورنیو ته کورونه جوړ شوي دي: "دا اوس زموږ پټي وران دي، کورونه وران دي، یو تعداد کورونه جوړ شوي دي، خو هغه په ډېر کم تعداد کې دي، ولې چې یو څو نفرو ته جوړ شوي دي، دا اوس زه په دې خیمه کې ناسته یم ګرمي ده، پرون دلته باران وشو ورسره ګلۍ وه، ډېر شدید طوفان و، دا خیمې یې وغورځولې، موږ غواړو توجه وشي، پاکې اوبه هم زموږ نه‌شته." ارشیف، په کونړ کې د زلزلې له امله رامنځته شوې ویجاړۍ د همدې ولسوالۍ د مزار درې یو بل زلزله‌‌ځپلي، خان محمد، ازادي راډیو ته وویل چې په لنډمهاله استوګن‌ځایونو کې د اوړي ګرمۍ، د پاکو اوبو کمښت، د روغتیايي اسانتیاوو نشتوالي او د ماشومانو او ښځو لپاره نامناسبو شرایطو یې ورځنی ژوند سخت کړی دی. هغه وویل: "تر ټولو مهمه اړتیا د سرپناه ده، خو پاکې اوبه هم نه‌لرو، د خوړ نه اوبه راوړو چې له امله‌یې ماشومان ناروغان شوي دي. دغه‌راز زموږ پوله او پټی ټول له‌منځه تللي دي." د تېر ۲۰۲۵ کال د اګسټ په ۳۱مه په کونړ کې مرګونې او ویجاړوونکې زلزلې لږ تر لږه ۲،۲۰۰ کسان مړه او له ۴ زرو ډېر یې ټپیان کړل. د ریښتر په کچه ۶ درجې دې زلزله کې، د رسمي شمېرو له مخې، شاوخوا اته زره کورونه هم ویجاړ یا زیانمن شول. نړیوال بانک‌یې په کونړ او ننګرهار ولایتونو کې د زیانونو اندازه شاوخوا ۱۸۳ میلیونه ډالره اټکل کړې وه. ملګرو ملتونو د افغانستان د دغې زلزلې د ۴۵۷ زره زیانمنو کسانو سره مرستې لپاره د ۱۴۰ میلیونه ډالرو غوښتنه کړې وه.

RFE/RL Pashto

په افغانستان کې د کار او عاید د کموالي له امله یو شمېر کورنۍ له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي. ځینې کورنۍ وايي، د ورځني خوراک د برابرولو لپاره اوړه، وریجې او نور خوراکي توکي له پلورونکو په پور اخلي. خو د خلکو د پورونو زیاتېدو د دوکاندارانو توان هم کم کړی او ډېر یې نور د پخوا په څېر په پور د توکو ورکولو وس نه لري. د ختیځ ننګرهار اوسېدونکی شفیق‌الله، چې معلول دی، وايي بې‌کاري او د عاید نشتوالي دې ته اړ کړی چې د خپلې ۱۳ کسیزې کورنۍ د خوراک لپاره له دوکاندارانو خوراکي توکي په پور واخلي. خو هغه وايي، اوس د دوکاندارانو لپاره هم پور ورکول اسانه نه دي، ځکه د مشتریانو پورونه ورځ تر بلې ډېرېږي. اوس زموږ اقتصادي وضعیت تقریباً صفر ته رسېدلی او ډېر سخت حالت تېروو. د ننګرهار اوسېدونکی شفیق‌الله، معلول هغه وویل:«کله د سلو، کله د اتیاوو او کله هم د پنځوس افغانیو وړه یا وریجې په پور اخلو، که یې زړه وشو، راکوي یې، که نه، نه یې راکوي، اوس دوکانداران په پور سودا نه ورکوي، همدا اوس زه ماښام ته حیران یم چې خپلو ماشومانو ته ډوډۍ له کومه پیدا کړم.» خو شفیق‌الله یوازېنی کس نه دی چې له داسې حالت سره مخ دی. په افغانستان کې د کاري فرصتونو کمېدو او د بې‌کارۍ زیاتېدو د ډېرو کورنیو پر اقتصادي وضعیت فشار زیات کړی دی. د طالبانو د حکومت د کار او ټولنیزو چارو وزارت په تېر ۲۰۲۵ کال کې ویلي وو چې په افغانستان کې د بې‌کارۍ کچه شاوخوا ۳۰ سلنې ته رسېدلې ده. نړیوال بانک په ۲۰۲۱ کال کې دا کچه شاوخوا ۱۲ سلنه ښودلې وه. کابل کې یوه ښځه له خپل ماشوم سره د کابل اوسېدونکی ګل محمد چې ورځ مزدودري کوي وايي د کار د فرصتونو له کمېدو سره یې اقتصادي ستونزې نورې هم زیاتې شوې او اړ دی چې د پورونو په اخیستو خپل ژوند پر مخ یوسي. هغه وویل: «کار و بار نشته، له سهاره تر ماښامه د دې منار لاندې ناست یو، خو کار نه پیدا کېږي، ماښام بېرته تش لاس کور ته ځو، اوس خپل ژوند د یوه او بل کس په پور تېروو، د خوراکي توکو بیې هم نه دي راټیټې شوې،زموږ غوښتنه دا ده چې خلکو ته د کار زمینه برابره شي.» د افغانستان اقتصادي ستونزې یوازې د شفیق‌الله او ګل‌محمد په څېر د څو کورنیو کیسه نه ده. د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام یا UNDP مشر الکساندر دې کرو د روان کال په سرطان میاشت کې ویلي وو چې په افغانستان کې له هرو څلورو کسانو درې، یعنې شاوخوا ۲۹ میلیونه کسان، د خپلو بنسټیزو اړتیاوو د پوره کولو توان نه لري. د هغه په خبره، افغانستان په یو وخت له بې‌وزلۍ، اقلیمي بدلونونو او د کډوالو له پراخې ستنېدنې سره مخ دی، او پر ښځو د کار محدودیتونو هم پر اقتصاد فشار نور زیات کړی دی. د ملګرو ملتونو پراختیايي ادارې تر دې وړاندې هم ویلي و چې په افغانستان کې اقتصادي وضعیت دومره خراب شوی چې له هرو لسو کورنیو نهه یې د ورځنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره اړې دي، د خوړو وختونه کم کړي یا پور واخلي. خو د خلکو د پورونو زیاتوالي د دوکاندارانو لپاره هم ستونزې پیدا کړې دي. محمد ظاهر، چې په کابل کې د خوراکي توکو دوکان لري، ازادي راډیو ته وویل، ډېری کسان ترې د کور میاشتنی مصرف په پور وړي. ځینې کسان هره میاشت د کور لپاره خوراکي مواد په پور وړي، ځینې پیسې پر وخت راوړي او ځینو ته بیا احوال ورلېږو چې پیسې راکړي، ستونزې ډېرې دي محمد ظاهر، چې په کابل کې د خوراکي توکو دوکان دی زیاتوي: «زه خپله له عمده پلورونکي وریجې په پور اخلم او خلک بیا له ما په پور اخلي، اوس مې په دوکان کې شاوخوا شل تر پنځه ویشت زره افغانۍ سرمایه ده، خو څلور ، پنځه زره افغانۍ یې د خلکو په پور کې بندې دي.» خو اقتصادي شنونکي وايي، د بې‌کارۍ د کمولو لپاره یوازې د کار د فرصتونو رامنځته کول بسنه نه کوي. دوی وايي، د خلکو د مسلکي مهارتونو لوړول او د کوچنیو کاروبارونو پیل مهم دی. له ډلې یې پوهاند بشیر دودیال ازادي راډيو ته وویل: «زموږ یوه لویه ستونزه د تخصصي مهارتونو کموالی دی، که کار پیدا هم شي، د ډېرو خلکو مهارتونه ټیټ دي، ځکه کافي حرفوي ښوونځي نه لرو، له بلې خوا، هغه دودیز کسبونه لکه بوټ ګنډنه، پوستین ګنډنه، خولۍ ګنډنه، د ماهیانو او چرګانو روزنه او نور، چې پخوا له یوه نسل څخه بل ته لېږدېدل، اوس دا اړیکه پرې شوې ده، که دا ستونزې حل شي، افغانستان د ښو تشبثاتو د رامنځته کولو وړتیا لري.» دی وايي د افغانستان د اقتصادي وضعیت د ښه کېدو لپاره د مهارتونو او کاري فرصتونو ترڅنګ، د پانګونې لپاره مناسب چاپېریال، د خصوصي سکتور ملاتړ او د کورنیو تولیداتو وده هم مهمه ده. اقتصادي کارپوهان باور لري چې که سوداګرو او تولیدونکو ته مالي سرچینو ته لاسرسی، د پانګونې امنیت او د سالمې سیالۍ زمینه برابره شي، د دوامدارو کاري فرصتونو د رامنځته کېدو امکان هم زیاتېدای شي. هغوی وايي، د بې‌کارۍ کمول او د کورنیو اقتصادي وضعیت ښه کول لنډمهاله حل نه لري، بلکې اوږدمهالو پروګرامونو او د اقتصاد بېلابېلو برخو ته هممهاله پاملرنې ته اړتیا لري.

RFE/RL Pashto

د اروپایي ټولنې له غړیو هیوادونو افغانستان ته د هغو افغانانو د بیرته ستنولو هڅې په دې وروستیو کې ګړندۍ شوې چې په کوربه هیوادونو کې یې د پناه غوښتنلیکونه رد شوي یا یې درانه جرمونه ترسره کړي دي. دغوهڅود ډیپورټ له خطر سره مخ یوشمیرافغانان هم ډیراندیښمن کړي دي. جرمني چې تراوسه یې په دې برخه کې مخکښ رول لوبولی او په لسګونو افغانان یې بیرته افغانستان ته استولي دي، د شنبې په ورځ تایید کړه چې د طالبانو یوه تخنیکي پلاوي ته یې په موقت ډول اجازه ورکړې څو افغانستان ته د افغان اتباعو د ایستلو لپاره لازم اداري او قونسلي ترتیبات برابر کړي. د جرمني ډي پي آې خبري آژانس د راپورله مخې د جرمني د بهرنیو چارو وزارت د شنبې په ورځ وویل، د دې لپاره چې د شوې هوکړې له مخې افغانستان ته د افغانانو د بیرته ستنولو هدف ترلاسه شي، باید داسې اسناد صادرشي چې پرافغانستان واکمنو چارواکو ته د منلو وړ وي. د تخنیکي د چارو د پیاوړي کیدو لپاه د طالبانو یوې ډلې ته د لنډې مودې لپاره جرمني ته د داخلیدو اجازه ورکړل شوې د دې وزارت په خبره د کافي پرسونل ترڅنګ لازم تخنیکي امکانات هم باید برابروي، په ځانګړي ډول کله چې د یو زیات شمیرافغان اتباعو بیرته ستنول په پام کې وي. د جرمني د بهرنیو چارو وزارت همدارنګه وویل، دې ته په پام چې دغه تخیکي شرایط ژر برابر شي، د تخنیکي د چارو د پیاوړي کیدو لپاه د طالبانو یوې ډلې ته د لنډې مودې لپاره جرمني ته د داخلیدو اجازه ورکړل شوې. د راپورله مخې د طالبانو د دغې نوې ډلې شمیرندی ښودل شوی خو د جرمني این ډي ار رسنۍ د جرمني د بهرنیو چارو وزارت له قوله وویل چې دا یودرې کسیز پلاوی دی چې د قطر له لارې جرمني ته تللی او د ۳۰ ورځو ویزه لري. د راپورله مخې پلاوی به په برلین، بن او مونشن کې د افغانستان له سفارت او قونسلګریو سره د اړوندو ترتیباتو په برخه کې کار وکړي. د طالبانو یوې باوري سرچینې چې نه یې غوښتل نوم یې په راپورکې خپورشي، د یکشنبې په ورځ ازادي راډیو ته تایید کړه چې یوه تخنیکي ډله د تخنیکي چارو د ترسره کولو لپاره جرمني تللې ده، خو هغه رسمي پلاوی نه دی او هدف یې دادی چې قونسلي چارې له مرکز سره وصلې او همغږې کړي. که څه هم جرمني تراوسه رسماً د هغو افغانانو شمیر ندی څرګند کړی چې دا هیواد یې بیرته ستنول په پام کې لري خو په دې وروستیو کې په یوشمیرراپورونو کې د ټولو هغو افغان اتباعو شمیرشاوخوا شل زره کسان ښودل شوي چې د اروپایي ټولنې له غړیو هیوادونو د ایستلو له ګواښ سره مخامخ دي. په دې لړکې په پام کې ده چې د اروپایي پارلمان د بشري حقونو فرعي کمیټه د راتلونکې پنجشنبې په ورځ د وږي په ۱۲ افغانستان ته د دې ټولنې د غړیو هیوادونو له خوا د هغو افغان کډوالو او پناه غوښتونکو د بیرته استولو پرموضوع بحث وکړي چې د دې ټولنې په غړیو هیوادونو کې یې د پناه غوښتنې ردشوي یا یې درانه جرمونه ترسره کړې وي. اروپایي پارلمان په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې دا بحث د را روانې پنجشنبې په ورځ پلان شوی خو د دې کمیټې غړي د افغانستان د بشري حقونو روان وضعیت هم په پام کې نیسي. د خبرپاڼې سره سم دا بحث وروسته له هغې ترسره کیږي چې اروپايي کمېسیون په جون میاشت کې په بروکسل کې د طالبانو له یوه پلاوي سره په غونډه کې افغانستان ته د افغانانو د بیرته ستنولو پرلارو چارو خبرې وکړې. جرمني د اروپایي ټولنې په هغو شلو هیوادونو کې شامل دی چې په جون میاشت کې یې بیرته خپل هیواد ته د افغانانو د ستنولو د بهیرملاتړکړی و. دې هیواد د نورو پرتله د ډیپورټ دغه لړۍ له څه مودې راهیسې ګړندۍ کړې ده. د تیرې سې شنبې په ورځ یې هم ۲۳ افغانان په یوې چارټرالوتنه کې کابل ته واستول او ویې ویل چې د دوی ډیری یې هغه کسان و چې په جرمني کې یې د جنسي تیري په ګډون درانه جرمونه ترسره کړې وو. د جرمني د کورنیو چارو وزارت د معلوماتو له مخې، د تېر کال د مارچ له میاشتې راهیسې ټولټال ۲۲۸ نارینه افغانستان ته استول شوي چې ډېری یې مجرمان وو. د جرمني د حکومت دغه اقدام او په ټوله کې د اروپایي ټولنې د یوشمیرنورو غړیو هیوادونو دریځ چې افغانستان ته یې د افغان اتباعو د بیرته ستنولو د بهیرملاتړکړی، په دغو هیوادونو کې میشت یوشمیرافغانان په ځانګړې توګه هغوی چې د پناه غوښتنلیکونه یې ردشوي، ډیراندیښمن کړي دي. که سبا مو افغانستان ته ولیږي، زه هلته د طالبانو په رژیم کې خو بیخي ژوند نشم کولای په جرمني او فرانسه کې میشتو درې افغانانو چې نه یې غوښتل نومونه یې په راپورکې خپاره شي څه موده مخکې له ازادي راډیو سره په خبرو کې خپلې اندیښنې داسې بیان کړې: " زه اوس هم اندیښمن یم، که سبا مو افغانستان ته ولیږي، زه هلته د طالبانو په رژیم کې خو بیخي ژوند نشم کولای." " زما دلته پنځه کاله ووتل او زره تقریباً ۶، ۷ واره منفي شوی یم. ویره خوشته نو، اوس څنګه وکړو، بله لارنشته، موږ سره بله چاره نشته." " متاسفانه منفي ځواب مې ترلاسه کړی، د جرمني هیواد وروستۍ پریکړه زموږ لپاره ډیره اندیښمنونکې ده، ځکه چې بیرته لیږل مو نه یوازې راتلونکې له منځه وړي، بلکې ژوند مو ته مو جدي خطرپیښوي. د افغانستان اوسنی حالت د منلو ندی." دا یوازې افغانان ندي چې له اروپایي هیوادونو د احتمالي بیرته ستنولو سره په هغه هیواد کې خپل ژوند ته د خطرونو له پلوه اندیښمن دي بلکې د بشري حقونو ډیرو نړیوالو بنسټونو هم د افغانستان روان بشري وضعیت د دې لپاره مناسب ندی بللی چې اروپایي هیوادونه دې افغانان هغه هیواد ته ولیږي. د ملګروملتونو د بشري حقونو د لوی کمیشنراو د بښنې د نړیوال سازمان په ګډون د بشري حقونو ډیرو لورو په بروکسل کې په جون میاشت کې د طالبانو له یوه پلاوي سره د اروپایي کمیسیون ترغونډې وروسته د اروپایي ټولنې له غړیو هیوادونو وغوښتل چې افغانستان ته د افغانانو بیرته ستنول ودروي ځکه د دوی په خبره هلته د بشري حقونو په ګډون بشري وضعیت ډیرخراب دی. د م.م. د بشري حقونو کمېشنر د افغان کډوالو د ایستلو لپاره د اروپايي هیوادونو پر نویو قوانینو اندېښنه وښوده د بښنې نړیوال سازمان په یوه بیان کې له اروپایي ټولنې وغوښتل چې د افغان کډوالو د بیرته ستنولو د موضوع پرسر له طالبانو سره له همکاري ډډه وکړي او همدارنګه یې وویل چې د طالبانو ترواکمنۍ لاندې افغانستان د هغو کسانو لپاره چې په زوره بیرته ورستنول کیږي، خوندي ندی. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو لوی کمیشنر ولکر ترک له اروپایي هیوادونو وغوښتل چې هغه تګلارې ردکړي چې د افغانانو خوندیتوب او د بشري حقونو تضمینونه کمزوري کوي. د افغانستان د بشري حقونو لپاره د ملګروملتونو ځانګړي راپورورکوونکي ریچارډ بینټ هم د ترک د دغو څرګندونو په ملاتړوویل چې د اروپايي ټولنې له خوا د بشري حقونو او د کډوالو د نړیوالو قوانینو درناوی اړین دی او افغانان باید یوه نا امنه وضعیت ته بېرته ونه لېږل شي.

RFE/RL Pashto

له کاناډا نه خپرېدونکې دا مجله، چې د یو شمېر جلاوطنو افغانانو له خوا خپره شوې، د افغانستان په دریو ژبو، پښتو، دري او ازبېکي، مطالب لري. د مجلې چلوونکي وايي، د امکاناتو په ترلاسه کېدو سره به یې په چاپي ډول هم خپره کړي. "د ماشومانو کاروان" مجله تازه په کاناډا کې د مېشتو یو شمېر جلاوطنه افغانانو له خوا خپره شوې ده. د دغې مجلې مسوول مدیر شفیع اتل "د ماشومانو کاروان" په اړه ازادي راډیو ته وویل: «موږ درې ـ څلور کسه نېږدې دوستان سره راټول شوو او په دې باندې مو فکر وکړ، چې په اوسني وضعیت او اوسنیو شرایطو کې، چې په افغانستان کې دا شان حالات روان دي او له بده مرغه د ښوونځیو او ښوونې او روزنې کیفیت ښه نه دی، څه کولای شو؟ څنګه کولای شو چې رغنده رول ولوبوو؟ په لومړي ګام کې مو دغه هدف وټاکه چې پر مجلې کار پیل کړو.» په افغانستان کې د طالبانو په بیا راتګ سره نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده کړو راګرځول شوې دي او د هلکانو د زده کړو پراخوالی او کیفیت هم ښه نه دی بلل شوی. تېر میلادي کال له ماشومانو د ملګرو ملتونو د ملاتړ صندوق «یونیسف» ویلي وو، چې د نجونو پر زده کړو د محدودیتونو تر څنګ د هلکانو په ښوونځیو کې د نوم لیکنې بهیر هم پڅ شوی دی. دغه صندوق دا هم ویلي وو، چې افغانستان د نړۍ په کچه د تعلیم او زده کړې له یو سخت ناورین سره مخ دی او دې هېواد کې کابو ۹۳ سلنه ماشومان د لومړني ښوونځي تر پایه ان ساده متن نه شي لوستلی. "د ماشومانو کاروان" مجله، چې رنګه او مصوره ده، ټول ۶۱ مخونه لري. دا چې څه ډول مطالب په کې خپاره شوي، ښاغلي اتل یې په اړه ازادي راډیو ته وویل: د ماشومانو کاروان مجله موږ په درېوو ژبو خپروو؛ پښتو، دري او ازبېکي. موږ په هغو مطالبو باندې ډېر تمرکز کړی دی چې وکولای شي ماشومانو ته په فکري او ذهني لحاظ وده ورکړي د ماشومانو کاروان مجلې مسوول مدیر شفیع اتل ښاغلی اتل وايي، "د ماشومانو کاروان" مجله د اوس لپاره په هرو درېوو میاشتو کې یو ځل خپرېږي. نوموړی زیاتوي، که چېرې دوی امکانات تر لاسه کړل، نو په کاغذي ډول به هم دا مجله چاپ او تر افغان ماشومانو ورسوي: "مجله اوس په ډېجیټال بڼه موږ خپره کړې ده، خو که له مالي اړخه موږ څه امکانات پیدا کړو یا یې ولرو، نو حتماً به دا مجله چاپ کړو." دی وايي، اوس مهال د دې انلاین مجلې ډېرې لګښتونه دوی خپله پرې کوي. "د ماشومانو کاروان" مجله پر افغانستان د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته داسې مهال خپرېږي، چې په هغه هېواد کې په ټوله کې، په ځانګړي ډول ماشومانو ته د خپرونو په برخه کې جدي تشه موجوده ده. مخکې دوی ته وخت په وخت د کمکیانو انیس، اکوبکو، باغچه، تربیت، نونهالان او یو شمېر نورې مجلې چاپېدې، چې بېلابېل بوختوونکي، ښوونیز او روزنیز مطالب به په کې شامل وو. د افغانستان د ماشومانو د ادبیاتو کور نشراتي مسوول، لیکوال او شاعر پیرمحمد کاروان، چې "د ماشومانو کاروان" مجله یې لوستې، په اړه یې ازادي راډیو ته وویل: زما په نظر د وطن د ماشومانو لپاره ډېره ګټوره ده. ما یې ټول مطالب ولوستل، ډېر خواږه او ډېر صمیمانه وو، د ماشومانو په ژبه وو او د ماشومانو لپاره ډېر عالي پیغامونه په کې وو پیرمحمد کاروان د یادونې ده چې په افغانستان کې د ماشومانو لپاره د چاپېدونکو مجلو یوه لویه ستونزه د مطالبو کمښت هم و، ځکه د ماشوم د ادب په برخه کې ځانګړي لیکوالان کم دي او دې برخې ته ډېر پام نه دی شوی. د ماشومانو کاروان دري مجله د ماشوم د ادبیاتو کور چې په ۱۳۹۱ لمریز کال د ماشومانو د ادبیاتو د یو شمیر لیکوالو له خوا جوړ شوی او د افغانستان د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت سره ثبت دی، مخکې غوښتنه کړې وه چې د ماشوم ادبیات باید د افغانستان د ټولو دولتي پوهنتونونو د ادبیاتو او ښوونې او روزنې په تدریسي پروګرامونو کې شامل شي، په دې برخه کې سیمینارونه جوړ او لیکوالان وروزل شي.

RFE/RL Pashto

ملګري ملتونه وايي، په افغانستان کې د بشري مرستو لپاره د بودجې د کمښت له امله تر ۱۰۰ ډېر روغتیايي مرکزونه تړل شوي چې له کبله یې میلیونونه ماشومان له ژوند ژغورونکو روغتیايي او تغذیوي خدمتونو بې برخې شوي دي. د ملګرو ملتونو د نړیوالو اړیکو مرستیالې میلیسا فلمینګ د یکشنبې په ورځ په ایکسپاڼه کې په یوه پوسټ کې ویلي، روغتیايي مرکزونه په په داسې مهال بند شوي چې افغانستان د ماشومانو د خوارځواکۍ له زیاتېدونکي بحران سره مخامخ دی. د هغې په وینا، په ټول هېواد کې شاوخوا ۳.۷ میلیونه ماشومان له سحتې خوارځواکۍ سره مخامخ دي چې نژدې یو میلیون یې د خوارځواکۍ شدید او د ژوند ګواښونکي ډولونه دي. ملګري ملتونه خبرداری ورکوي چې د روغتیايي مرکزونو د تړل کېدو له امله په خوارځواکۍ اخته ماشومانو ته د درملنې، ځانګړو تغذیوي خوړو او نورو ضروري خدمتونو اسانتیا کمه شوې ده. د ملګرو ملتونو ادارې وايي، په افغانستان کې د بشري مرستو بودجه په وروستیو میاشتو کې په چټکۍ کمه شوې او له همدې امله مرستندویې ادارې اړې شوې چې روغتیايي، تغذیوي او بېړني پروګرامونه محدود کړي. د ملګرو ملتونو ادارې وايي، مرستندویې ادارې اړې شوې چې روغتیايي، تغذیوي او بېړني پروګرامونه محدود کړي. ملګري ملتونه ټینګار کوي چې میلیونونه افغانان، په ځانګړي ډول ماشومان، امیندواره ښځې او بې‌ځایه شوې کورنۍ، لا هم د لومړنیو روغتیايي او خوراکي خدمتونو لپاره پر بشري مرستو متکي دي. تر دې مخکې په اسد میاشت کې د خوړو نړیوال پروګرام (ډبلیو اېف پي) خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې د ماشومانو خوارځواکي بحراني کچې ته رسېدلې ده او روغتیایي کارکوونکي له هرو اوو ماشومانو او میندو چې مرستو ته اړتیا لري، یوازې یوه کس ته مرستې رسولای شي. د کابل سر کوتل سیمه کې د زهرې په نوم یوه مور چې د عمر په نوم ۴ کلن ماشوم‌یې د پښو د معلولیت ترڅنګ په خوارځواکۍ هم اخته دی او دومره وس نه‌لري چې هغه ته مقوي خواړه برابر کړي یا یې درملنه وکړي وایي، خپله هم په خوارځواکۍ اخته شوې وه چې څه موده‌یې له نږدې کلینیک څخه تغذیوي مواد ترلاسه کړي، خو وروسته هغه هم پرې بند شول: "په کلینیک کې مې مخکې د یوې مودې لپاره د تغذیې مواد اخیستل، خو هغه مې د ځان لپاره و. کله به چې ښځې خوارځواکې او کمزورې وې، ورته به‌یې د وچو موادو پاکټونه ورکول." مرستندویې ادارې له نړیوالو بسپنه‌ورکوونکو غواړي چې افغانستان ته خپلې مرستې زیاتې کړي، ځکه د دوی په وینا، د نړیوال مالي ملاتړ له کمېدو سره سره افغانستان لا هم د نړۍ له سترو بشري بحرانونو څخه دی.

RFE/RL Pashto

د ننګرهار د مرکز جلال‌اباد ښار یو شمېر اوسېدونکي وايي، په دې ښار کې د رېکشاوو زیاتوالي او ډېرې ګڼې‌ګوڼې له سختو ستونزو سره مخ کړي دي. په جلال‌اباد ښار کې له ۳۰ زرو ډېرې رېکشې شته چې په دې ښار کې خلک له یوه ځایه بل ځای ته انتقالوي. د ننګرهار مرکز جلال‌اباد ښار، ښايي یو شمېر کسان یې د رېکشاګانو د ښار په نوم هم یاد کړي، ځکه د دوی په خبره، له انسانانو پکې رېکشاوې ډېرې تر سترګو کېږي. دا کوچنۍ ترانسپورتي وسیله ښايي د ډېرو کورنیو د روزۍ د ګټلو وسیله هم وي؛ له نورو موټرو نسبتاً ارزانه او اسانه. داسې مهال چې په افغانستان کې بې‌وزلي او بې‌کاري تر بل هر وخت زیاته شوې، او له ګاونډیو هېوادونو څخه د کډوالو د ستنېدو لړۍ هم چټکه شوې، د جلال‌اباد ښار یو شمېر اوسېدونکي وايي، سره له دې چې ښار کوچنی او رېکشاوې پکې له حده ډېرې دي، خو د دوی په خبره، ډېری بې‌روزګاره ځوانان له همدې لارې د خپلې کورنۍ لپاره نفقه او روزي ګټي. د دغه ښار اوسېدونکي زاهدالله ناصري ازادي راډیو ته وویل: «دې کې شک نشته چې ښار وړوکی دی او رېکشاوې پکې ډېرې زیاتې دي، خو مهمه خبره دا ده چې زرګونو کورنیو ته یې د نفقې زمینه برابره کړې ده. کوم ځوانان چې په رېکشاوو کې مصروف دي، لږ تر لږه له نشې لیرې دي او سهار راوځي، تر ماښامه کار کوي.» که څه هم اوس مهال په جلال‌اباد ښار کې د رېکشو دقیق شمېر نه دی معلوم، خو د تېر جمهوري حکومت پر مهال د ننګرهار ولایتي چارواکو ویلي و چې په دې نسبتاً کوچني ښار کې تر ۳۵ زره رېکشاوې ګرځي. یو شمېر رېکشه‌چلوونکي وايي، پر افغانستان د طالبانو تر دوهم ځل واکمنۍ وروسته بې‌روزګارۍ په دې ښار کې د رېکشو شمېر لا پسې زیات کړ. دا یوه رېکشه مې اخیستې او مزدوري پرې کوم، که څه هم کار نشته، خو بله لاره نه لرو رفیع الله: د جلال آباد ښار یو ریکشا چلوونکی د ننګرهار پوهنتون د زراعت له پوهنځي فارغ شوی رفیع‌الله وايي، د دندې په لټه یې د ډېرو دفترونو دروازې وټکولې، خو بالاخره اړ شو چې رېکشه واخلي او د خپلې کورنۍ لپاره پرې یوه مړۍ نفقه برابره کړي. نوموړي ازادي راډیو ته وویل: «بس دغه یوه رېکشه مې اخیستې، په قسطونو باندې، خپله مې نه ده، مزدوري پرې کوم، خو مزدوري نشته، ځکه ټول جلال‌اباد ښار رېکشاوو نیولی دی. داسې پنځه شپږ سوه مزدوري کېږي، زموږ ګوزاره پرې نه کېږي، خو کوو یې پرې، څه به وکړو، بل کار نشته.» د جلال‌اباد د ښاروالۍ د معلوماتو پر بنسټ، دا ښار ۱۲۷ کیلومتره مربع مساحت لري او د وګړو اوسنی شمېر یې یو میلیون انسانانو ته رسېږي. خو په دې ښار کې هېڅ ډول منظم ترانسپورتي سیستم نشته او وګړي یې له رېکشاوو ګټه اخلي؛ هغه چې د ځینو په خبره، په دې ښار کې یې پرېمانه غږیزه ککړتیا رامنځته کړې ده. د دې ښار یوه اوسېدونکي محمدالله ازادي راډیو ته وویل: «په جلال‌اباد ښار کې د رېکشو ګڼه‌ګوڼه بیخي زیاته ده، او ښار کوچنی دی. د دې پر ځای چې خلکو ته سهولت برابر شي او یو ځای ته په خپل وخت ورسېږي، برعکس خلک له ستونزو سره مخ دي.» د جلال‌اباد یو بل اوسېدونکي، چې نه یې غوښتل په راپور کې یې نوم خپور شي، ازادي راډیو ته وویل چې د ګڼې‌ګوڼې له امله ډېری وخت ناروغان په خپل وخت روغتون ته نه شي رسېدلی. هغه وویل: «غږیزه ککړتیا یې جوړه کړې ده، که یو څوک غواړي مړي ژوندي ته لاړ شي، د رېکشو له لاسه په وخت نه شي رسېدلی، که یو څوک ناروغ روغتون ته وړي، په وخت یې نه شي رسولای.» دوی وايي، د دغو رېکشاوو له امله د ژمي په موسم کې خلکو ته بېلابېلې تنفسي ناروغۍ هم پیدا کېږي. دوی غوښتنه کوي چې د جلال‌اباد نفوس او مساحت ته په کتلو سره باید حکومت د رېکشو د کموالي لپاره اقدام وکړي او یا هم لږ تر لږه د نورو رېکشو پر واردولو بندیز ولګوي. په جلال‌اباد ښار کې د رېکشاوو د زیاتوالي او له دې امله د ستونزو د رامنځته کېدو په اړه، په ننګرهار کې د طالبانو د ولایتي ادارې ویاند قاضي ملا عادل د ازادي راډیو پوښتنې ځواب نه کړې، خو وړاندې تر دې د ننګرهار ولایتي چارواکو ژمنه کړې وه چې په جلال‌اباد ښار کې د ښاري نظم په هدف د رېکشاوو د ثبت پروسه پیلوي او غواړي چې ښاري رېکشاوې ځانګړې کړي.