عکاسی در افغانستان زیر سایه مشکلات اقتصادی و محدودیت‌ها؛ بازاری که همچنان زنده است

عکاسی در افغانستان از گذشته‌ها به‌عنوان یکی از فعالیت‌های مهم هنری و اقتصادی شناخته می‌شود. به دلیل استفاده گسترده از عکاسی در کارهای اداری، عروسی‌ها، مراسم فراغت، مراسم رسمی، فعالیت‌های رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی، بازار عکاسی رشد قابل توجهی کرده‌است. زبیر، مالک یک عکاسخانه در نزدیکی اداره ملی احصائیه و معلومات در کابل، پایتخت افغانستان، می‌گوید که کارش خوب پیش می‌رود، زیرا بسیاری از افرادی‌که برای کارهای اداری به عکس‌های فوری نیاز دارند، به آن‌ها مراجعه می‌کنند. او به رادیو آزادی گفت: "دو سال می‌شود که ما در این‌جا عکاسخانه داریم. بیشتر کسانی‌که می‌آیند، برای تذکره و فورم‌های تذکره عکس می‌گیرند. قیمت چهار قطعه عکس ۴۰ افغانی است. عکس‌های را که ما می‌گیریم، با کمره‌های معمولی است، آن‌ها را به‌سرعت چاپ می‌کنیم و دوباره به مراجعین تحویل می‌دهیم." به‌گفته زبیر، مردم با مشکلات اقتصادی روبه‌رو هستند، اما به گفته او، برای انجام کارهای اداری مجبورند عکس بگیرند و هزینه تعیین شده را بپردازند. اما در چند سال اخیر، مشکلات اقتصادی و محدودیت‌های که از سوی حکومت طالبان وضع شده، بر این بخش نیز سایه افگنده است. آرشیف، یک استدیوی عکاسی و عکاس زن در هرات برخی دیگر از عکاسان می‌گویند که در بخش عکس‌های شخصی، بازار مانند گذشته نیست. سیر، مالک یک عکاسخانه در منطقه تایمنی کابل، به رادیو آزادی گفت: "در زمان نظام جمهوری، هر هفته شش یا هفت سفارش بزرگ داشتیم، اما اکنون گاهی حتی در یک ماه هم به این تعداد سفارش نمی‌رسد. مردم حتی بر سر دو روپیه هم چانه می‌زنند. قبلاً می‌آمدند، پول می‌دادند و می‌رفتند، اما اکنون بسیار صحبت می‌کنند و می‌گویند این‌قدر پول نداریم یا بهانه‌های دیگری می‌آورند." او می‌گوید که درآمد روزانه‌اش بین پنج تا ششصد افغانی است که کرایه دکان، هزینه برق، قیمت مواد و مزد کارگر، همه از همین درآمد پرداخت می‌شود. با این حال، شماری از جوانان همچنان با وجود این شرایط به عکاسی و چاپ عکس‌های خود ادامه می‌دهند. آنان می‌گویند عکس‌ها نقش مهمی در ثبت و حفظ خاطرات دارند و با گذشت سال‌ها، دیدن آن‌ها می‌تواند روزها و لحظات گذشته را دوباره در ذهن زنده کند. انصار، باشنده شهر مزارشریف ولایت بلخ، به رادیو آزادی گفت: "وقتی عکس‌های خود را می‌بینیم یا آن‌ها را با افراد دور از خود شریک می‌کنیم، احساس خوبی به ما می‌دهد. عکس‌ها وسیله‌ی برای ثبت خاطرات و زمان هستند و چند سال بعد، گذشته را به یاد انسان می‌آورند." عکس‌ها در حال حاضر در شبکه‌های اجتماعی نیز کاربرد گسترده‌ی دارند، اما به دلیل محدودیت‌های اجتماعی، دختران و زنان همچنان با مشکلاتی در این زمینه روبه‌رو هستند. یک زن افغان که سال‌ها در یک رادیوی «اف‌ام» کار کرده، می‌گوید که عکس‌های خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر نکرده‌است، زیرا نمی‌خواهد از سوی مردم مورد آزار و اذیت قرار بگیرد. آرشیف، یک دختر افغان حین استفاده از فیس‌بوک‌اش به‌گفته او، شماری از همکارانش نیز با آزار و اذیت مشابه روبه‌رو شده‌اند. او که نخواست نامش در این گزارش گرفته شود، به رادیو آزادی گفت: "وقتی همکارانم عکس‌های خود را در انستاگرام و فیس‌بوک منتشر می‌کردند، بعضی افراد زیرعکس‌هایشان نوشته‌های نامناسب می‌گذاشتند و پیام‌های بد و نامناسب برای‌شان می‌فرستادند، وقتی وضعیت آن‌ها را دیدم، نخواستم عکس‌های خودم را منتشر کنم." در کنار مشکلات اجتماعی، باورهای مذهبی نیز یکی از عواملی است که باعث می‌شود برخی افراد علاقه‌ی به گرفتن، چاپ و انتشار عکس نداشته باشند. حکومت طالبان در دهم اسد سال ۱۴۰۳ خورشیدی، قانون امر به معروف و نهی از منکر را منتشر کرد. در ماده هفدهم این قانون، گرفتن و نشر تصاویر موجودات زنده ممنوع اعلام شده‌است. بر اساس گزارش‌ها، این قانون تأثیر گسترده‌ی بر رسانه‌های افغانستان گذاشته و تاکنون در ۲۲ ولایت عملی شده‌است. فوتوژورنالیستان در افغانستان می‌گویند که این محدودیت‌ها بر کار آنان تأثیر گذاشته است. یکی از آنان که نخواست نامش منتشر شود و به شرط تغییر صدا با رادیو آزادی صحبت کرد، گفت "در بسیاری از موارد، برای این‌که یک خبر را به‌صورت مستند ارائه کنیم، به تصویر نیاز داریم، اما همکاری لازم صورت نمی‌گیرد. در عصر و دنیای کنونی، تصویر یک نیاز اساسی است." آرشیف، شماری از تصویربرداران و فوتوژورنالیستان در افغانستان مرکز خبرنگاران افغانستان پیش از این گفته بود که ادامه این ممنوعیت‌ها، آزادی بیان و فعالیت رسانه‌ها در آن کشور را با چالش‌های جدی مواجه کرده‌است. در مورد تاریخچه عکاسی در افغانستان روایت‌های گوناگونی وجود دارد. بر اساس بسیاری از روایت‌ها، پیشینه عکاسی در افغانستان به دهه‌های نخست قرن بیستم می‌رسد، اما با وجود این تاریخ طولانی، بیشتر افرادی‌که در این گزارش با آنان مصاحبه شده، باور دارند که عکاسی هنوز در افغانستان به‌عنوان یک حرفه هنری کامل پرورش نیافته و بیشتر به آن به چشم یک سرگرمی نگاه شده‌است. واژه عکاسی یا فوتوگرافی از دو واژه یونانی گرفته شده «فوتو» به معنی نور و «گرافی» به معنای ثبت کردن است. شماری از پیشگامان این عرصه بر این باورند که عکاسی به‌عنوان یک پدیده علمی ظهور کرد، به شکل یک صنعت پیشرفت کرد و سپس به‌عنوان یک هنر تثبیت شد.